یکشنبه 23 مرداد 1401

معرفی و اهمیت کلزا

- ویژه -spot_img

معرفی و اهمیت کلزا در این مقاله مورد بررسی قرار خواهد گرفت. کلزا در محدوده وسیعی از خاک ها رشد می کند، ولی مناسب ترین اراضی براي رشد کلزا ، خاک هایی با بافت متوسط ، PH حدود 6,5 می باشد. کلزا در شرایط ایستابی ، سیلابی و زهکشی ضعیف زمین و PH زهکشی مناسب ، مواد آلی کافی و پایین تر از 5,5 نباید کشت شود. کلزا در تناوب هر محصولی که اجازه تهیه بستر مناسب بذر را داده و از توسعه عوامل بیماري زاي خاك زي جلوگیري کند، رشد می نماید. بویژه در تناوب با غلات ، عکس العمل مطلوبی نشان می دهد.این تناوب باعث کنترل بیماریها ، آفت و علفهاي هرز کلزا می گردد. کشت متوالی کلزا در یک زمین یا کشت آن در تناوب با سایر گیاهان جنس براسیکا باعث تشدید بیماریهاي کلزا می گردد، چرا که در این حالت عامل بیماري زا می تواند در سالهاي متوالی در خاك و روي گیاه میزبان باقی بماند و جمعیت خود را افزایش دهد. بنابراین هنگام انتخاب یک منطقه براي تولید کلزا ، توجه به تناوب زراعی منطقه بسیار مهم است .وابستگی شدید کشور به واردات روغن نباتی دانه هاي روغنی و کنجاله آنها از منابع خارجی یکی از عمده مسائل اقتصادي کشور در سالهاي اخیر بوده است و حدود 90 % درصد نیاز داخلی از طریق واردات تأمین می شود و در کشور ما ایران زراعت کلزا در بین دانه هاي روغنی معمولاً پدیده اي جدید به شمار می آید . بنا به نتایج موجود با وجود برنامه هاي مختلف در زمینه توسعه سایر گیاهان روغنی مانند سویا و آفتابگردان در سالهاي اخیر به دلایل مختلفی امکان توسعه آنها میسر نگردیده است لیکن سازگاري کلزا در اغلب مناطق کشور با توجه به ارقام و تاریخ هاي کاشت مناسب، موفق بوده است و با توجه به شرایط آب و هوایی کشور این گیاه می تواند به عنوان زراعت اصلی و زراعت ثانویه نیز مطرح باشد.

اهمیت تولید کلزا

بیش از نود درصد مصرف داخلی روغن هاي خوراکی کشور از طریق واردات تامین می شود. به این لحاظ لزوم برنامه ریزي بلند مدت و منسجم با هدف نیل به خودکفایی در تولید روغن هاي خوراکی غیرقابل انکار خواهد بود. چندیست که گیاه کلزا به عنوان یک گیاه مناسب روغنی براي کشت در شرایط آب وهوایی کشور مورد توجه قرار گرفته است. با توجه به شرایط دما و رطوبت، کاشت پاییزه این گیاه در اغلب نقاط کشور به راحتی امکان پذیر است. کلزا در تناوب با سایر محصولات زراعی به ویژه غلات قرار می گیرد و در کنترل بیماري ها، آفات و علفهاي هرز مزارع مؤثر می باشد. روغن دانه ارقام خوراکی کلزا داراي کیفیت بسیار مطلوب است. در نهایت پس از استحصال روغن، کنجاله باقیمانده سرشار از پروتئین بوده و براي استفاده در تغذیه دام مناسب می باشد. درحال حاضر این محصول در بسیاري از کشورهاي جهان کشت می شود و از مهمترین تولید کنندگان آن می توان به چین، هندوستان، کانادا، آلمان، فرانسه و انگلستان اشاره کرد. اهمیت صنعتی کشت و تولید کلزا در کشور مربوط به تولید روغن آن می باشد که پس از غلات دومین منبع غذایی انرژي زا براي مردم جهان می باشد.

 کلزا با ۴۰ تا ۴۴ درصد چربی گیاه روغنی جدیدی است که در اغلب سیستم های کشاورزی دنیا کشت می شود. گیاهی مناسب، برای تناوب با غلات و تولید در مناطق خشک و شور است و به عنوان سومین منبع مهم تامین روغن خوراکی، بعد از سويا و نخل روغنی قرار گرفته است. کلزا از خانواده Brassicaceae یا شب بو می باشد. کلزا یک آمفی دیپلوئید طبیعی است که از دورگیری یک نوع کلم Brassica oleracea و یک نوع شلغم Brassica campestris در طبیعت ایجاد گردیده و بشر در آن هیچ نقشی نداشته است. پنج گونه از جنس Brassica در سطح جهان به عنوان دانه روغنی کشت می شوند.

در بین دانه های روغنی مهم کلزا گیاهی است که امکان کشت آن بدلیل وجود تیپ های پائیزه و بهاره در فصل پاییز مناطق سرد و گرم کشور وجود دارد. کلزا بهترین گیاه در بین دانه های روغنی از نظر زراعی در تناوب با محصولاتی مانند گندم و جو شناخته شده است. و به صورت پاییزه کشت می شود. براساس برنامه پنجم توسعه، سطح زیر کشت آن از ۲۰۰ هزار به ۷۵۵ هزار هکتار در کشت آبی و دیم افزایش خواهد یافت. در طرح محوری روغن در کنار افزایش ضریب تولید روغن داخلی، بهبود عملکرد گندم از طریق قرار گرفتن این گیاه در تناوب زراعی با کلزا اولویت می باشد. وابستگی به سیستم زراعی تک محصولی در کشت های پاییزه منجر به عوارضی چون افزایش علف های هرز، فقر مواد غذایی و کاهش تولید در مزارع گندم گردیده و کشاورزان هر سال هزینه هنگفتی را متقبل می شوند. بر اساس نتایج بدست آمده از بررسی های تحقیقاتی، کلزا گزینه ای مناسب جهت قرار گرفتن در الگوی کشت و تناوب زراعی می باشد. کلزا زودتر از گندم زمین را آزاد می نماید و این جهت تسریع در آماده سازی زمین برای کشت دوم در بهار بسیار حائز اهمیت می باشد.

نقش روغن کلزا در سلامتی و مصارف آن

دو فرآورده حاصل از دانه کلزا، روغن و کنجاله می باشد. پایین بودن درصد اسیدهای چرب اشباع آن نسبت به روغن های گیاهی دیگر سبب گردیده تا روغن کلزا به عنوان یک روغن خوراکی مفید به طور قابل توجهی مورد پذیرش عمومی قرار گیرد. کنجاله کلزا حاوی حدود 46.5 درصد پروتئین، 3.5 درصد چربی و 1.2 درصد فسفر قابل جذب می باشد. اسیدهای چرب اشباع در بروز بیماری های قلبی عروقی نقش بسزایی دارد. بطوریکه متخصصین تغذیه برای کاهش خطرات احتمالی در سلامت انسان تلاش های زیادی برای جایگزین کردن اسیدهای چرب غیر اشباع بجای اسیدهای چرب اشباع نمودند. روغن کلزا در مقایسه با سایر روغن های نباتی به دلیل محتوى بالا از اسید های چرب با زنجیره کوتاه و مقادیر پایین اسید های چرب اشباع همانند زیتون جزو با کیفیت ترین روغن های خوراکی است. این روغن بیشترین میزان اسید اولئیک را دارد. اسید اولئیک میزان کلسترول مضر را کاهش می دهد اما هیچ گونه اثری بر کلسترول مفید ندارد. این روغن با داشتن اسید آلفالینولئیک سبب کاهش غلظت تری گلیسرید خون می شود. اسید اوریک و اسید میریستیک در روغن کلزا وجود ندارد و میزان اسید پالمیتیک در این روغن خیلی ناچیز می باشد.

تناوب زراعی و جایگاه کشت کلزا در آن

 رعایت تناوب زراعی باعث تقویت گیاه و افزایش محصول می شود. نتایج مطالعات انجام گرفته در سطح دنیا و کشور در خصوص کلزا نشان داده که بهبود عملکرد گندم در تناوب زراعی با کلزا امکان پذیر بوده و مدت زمان طولانی است که این گیاه به عنوان تکیه گاهی مناسب برای کاشت گندم محسوب می شود. نتایج حاصل از بررسی اثر زراعت کلزا بر عملکرد گندم در اراضی جنوب کشور نشان داد که عملکرد دانه گندم در تناوب گندم-کلزا-گندم در مقایسه با زراعت تک کشتی گندم در داراب 13درصد، در زابل ۱۰ و در دزفول ۵ درصد افزایش یافت.

ریشه کلزا علاوه بر اینکه توانایی استفاده از لایه های مختلف خاک را جهت تغذیه دارد، می توانند از رشد ریشه علف های هرز جلوگیری و با ایجاد منافذ عمودی در زمین سبب فعالیت بهتر کرم های خاکی و روان شدن بهتر آب و گرما در خاک شوند. انتخاب زمین و پیش گیاه مناسب در تناوب زراعی با کلزا مهم است. آزاد نمودن زودتر زمین جهت کشت و فراهمی زمان کافی برای آماده سازی زمین، در این انتخاب مدنظر می باشد. تناوب کلزا-گندم بدلیل فراهمی شرایط فوق گزینه بسیار مناسبی است. نخود نیز به عنوان گیاهی که خیلی زود زمین را تخلیه می کند، یکی از بهترین پیش گیاهان برای کلزا است. ضمن اینکه بقولات اثر مناسبی نیز بر زمین و محصول بعد از خود دارند. کشت پیاپی کلزا در یک زمین یا کشت آن در تناوب با سایر گیاهان جنس Brassica باعث تشدید بیماری ها می شود که عامل آن چندین سال در خاک زنده می ماند.

جدیدترین‌ها

- ویژه -spot_img

جدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفاً نام خود را وارد کنید