شنبه 12 آذر 1401

تنش های موجود در تولید کلزا

- ویژه -spot_img

همواره در تولید کلزا مشکلات و تنش‌های زیادی وجود دارد که باید با آن‌ها آشنا شد و برای مقابله با آن‌ها روش‌هایی را ارائه داد، در ادامه برخی از تنش های موجود در تولید کلزا را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

تنش های محیطی

 رشد و عملکرد گیاهان زراعی تابعی از کلیه عوامل محیطی و اثرات متقابل آن ها می باشد. هر عامل محیطی مانند (بارندگی، درجه حرارت، رطوبت، نور و باد)، رطوبت خاک، مواد غذایی و گازها بسته به مقدار آنها در محیط، می توانند رشد و نمو گیاه را افزایش یا کاهش دهند. تنش عبارت است از هر گونه تغییر در عوامل طبیعی نسبت به شرایط بهینه رشد گیاه که رشد و نمو را کاهش و یا به طور نامطلوب تغییر داده و موجب کاهش رشد و عملکرد گیاه گردد. تنش باعث تغییر و اختلال در فرآیندهای فیزیولوژیکی گیاه می شوند. بنابراین تنش های محیطی مانند گرما، یخ زدگی، شوری، خشکی و… می توانند تولید گیاهان زراعی را تحت تأثیر قرار دهند.

تنش سرما

 سرمازدگی یکی از مهمترین استرس های محیطی موثر در رشد گیاهان و تولید محصولات زراعی است. به طور کلی سرمازدگی عبارت است از تغییرات فیزیکی و یا فیزیولوژیکی ایجاد شده در گیاه، در اثر رو به رو شدن با دمای پایین که با پیدایش علائم همراه است. در بیش از 93 درصد از اراضی دنیا احتمال وقوع سرما وجود دارد و ۸۱ درصد از این مناطق در معرض یخبندان قرار دارند. بنابراین، در اغلب مناطق معتدله کره زمین رشد و نمو گیاهان تحت تأثیر سرما قرار می گیرد. آسيب سرما و یخبندان بر روی کلزا معمولا در پاییز و اوایل بهار در دماهای نزدیک به صفر و در طول زمستان در دماهای زیر صفر درجه سانتیگراد اتفاق می افتد. سرما کاهش سرعت سبز شدن گیاهچه ها و در نتیجه طولانی تر شدن سیز و استقرار بوته ها را بسبب می گردد. شدت علایم سرمازدگی بستگی به گونه، رقم، اندام گیاهی، درجه بلوغ، سن و مدت زمان سرمادهی دارد. بیشترین صدمات ناشی از سرما در گیاهان هنگامی است که گیاه در دمای پایین، برای مدت طولانی قرار گیرد. تنش سرما به صورت دماهای زیر صفر خارج از دامنه تحمل بوته های کلزا، یخ زدگی قسمت های مختلف گیاه همچون طوقه و ریشه را باعث گردیده و در نهایت به مرگ گیاه منجر می گردد. در کشت های دیر هنگام پاییزه، سرعت سبز و استقرار گیاهچه در اثر کاهش فعالیت آنزیم های دخیل در محلول شدن و حرکت ذخایر بذر به سمت نقاط مریستمی، کاهش می یابد. مطالعه ای که بر روی ارقام کلزا انجام دادند نتیجه گیری کردند که القای مقاومت به سرما در ارقام این گونه باعث افزایش تحمل در برابر سرما شد. ناجی با مطالعه ژنوتیپ های بهاره و زمستانه کلزا به این نتیجه رسید که بدین ارقام مطالعه شده اختلاف معنی داری از نظر تحمل به سرما وجود دارد و تاریخ کاشت بر بقای زمستانی بوته ها تاثیر دارد. وی همچنین اختلاف معنی داری بین ژنوتیپ های مقاوم و حساس از نظر درصد و سرعت جوانه زنی بذر مشاهده کرد. به طور کلی گیاهان با وزن خشک معادل 1.5گرم در بوته و قطر طوقه در حدود ۸ میلی متر مقاومت بیشتری در برابر سرما دارند. زمان کاشت مطلوب با فراهم کردن میزان رشد مناسب در بوته های کلزا از طریق کاهش آسیب پذیری آنها در برابر سرما، افزایش معنی دار عملکرد دانه در واحد سطح را در پی دارد.

تنش شوری

 شوری و سدیمی بودن یکی از مشکلات مهم خاک های مناطق خشک و نیمه خشک بوده که از سه طريق رشد و عملکرد گیاه را محدود می کند. اثر نخست و غالب مربوط به کل املاح محلول در خاک است که کاهش پتانسیل اسمزی را به دنبال دارد. با کاهش پتانسیل اسمزی، انرژی آزاد آب کاهش یافته و گیاه برای به دست آوردن مقداری مشخص آب باید انرژی حیاتی بیشتری صرف کند . بنابراین بخشی از انرژی که خود گیاه برای رشد و نمو به آن نیاز دارد، صرف به دست آوردن آب شده و بدین ترتیب رشد عمومی آن کاهش می یابد . اثر دوم مربوط به وجود یون هایی خاص در محلول خاک می شود. یون هایی نظیر کلر، سدیم و یا بر به تنهایی می توانند مستقیما موجب بروز سمیت در گیاه شده و در مکانیسم های جذب گیاه اختلال ایجاد کنند. اثر دوم در حقیقت زاییده اثر نوع دوم است که موجب بروز عدم تعادل تغذیه ای می شود. بدین معنی که وجود یون های سدیم، کلر و نظایر آن به مقدار زیاد منجر به بر هم خوردن تعادل عناصر غذایی موجود در محلول خاک شده و نهایتا جذب و انتقال سایر عناصر غذایی ضروری مانند کلسیم، پتاسیم و منیزیم از خاک به گیاه مختل می گردد.

کاشت گیاهان و ارقام زراعی متحمل به شوری، اصلاح شیوه کشت، اصلاح روش آبیاری ( افزایش تعداد دفعات آبیاری و حفظ رطوبت خاک در منطقه ریشه)، استفاده از مواد آلی در خاک های شور، استفاده بیشتر از عناصر کم مصرف بخصوص روی و آهن و کاربرد گوگرد می تواند از راهکارهای مدیریت بهره برداری از خاک های شور باشد. طبق بررسی های انجام شده کلزا می تواند آستانه شوری ۱۰ دسی زیمنس بر متر را تحمل کند. مقاومت به شوری کلزا حدودا از گندم بیشتر و از جو کمتر است. گیاهان در اوایل رشد نسبت به شوری حساس تر از مراحل بعدی هستند.

اشرف و مک نیلی (۲۰۰۴) در مطالعات خود به این نتیجه رسیدند که واریته های متحمل به شوری در هنگام مواجه با شوری دارای غلظت سدیم و کلر کمتر و بالعکس غلظت پتاسیم، منیزیم و کلسیم بیشتر در بخش هوایی خود دارند. بای بوردی و همکاران (۱۳۸۹) گزارش کردند که رقم SLM046 به واسطه مقادیر بالای صفات چون غلظت پتاسیم برگ، نسبت پتاسیم به سدیم برگ، عملکرد بیولوژیک، عملکرد دانه، میزان فتوسنتز و پرولین در سطوح بالای شوری به عنوان رقمی مقاوم با عملکرد بیشتر و کارایی بالاتر و رقم الیت به عنوان رقم حساس ارزیابی شدند. طی بررسی تحمل نسبی ارقام کلزا به شوری در مناطق جنوبی استان خوزستان تنش شوری سبب شد تا متوسط جوانه زنی ارقام 6.5 درصد، طول دوره گلدهی 2.9 روز، فاصله زمانی کاشت تا رسیدگی 2.5 روز، ارتفاع ساقه 45.6سانتی متر، تعداد خورجین در بوته 23.8 عدد، تعداد دانه در خورجین2.1 عدد، وزن هزار دانه 0.95 گرم و عملکرد دانه بطور متوسط 1174.9کیلوگرم در هکتار نسبت به شرایط مطلوب کاهش یابد. براساس نتایج این آزمایش کشت هیبریدهای زودرس و پرمحصول هایولا در اراضی بدون محدودیت شوری و لب شور و در صورت عدم دسترسی، رقم آزاد گرده افشان RGS003 جهت کشت در اراضی لب شور توصیه می گردد.

تنش خشکی

 بطور نسبی میزان کاهش پتانسیل عملکرد گیاهان زراعی بسته به نوع تنش بین ۵۴ تا ۸۲ درصد متغیر می باشد. تنش خشکی به عنوان مهمترین عامل محدود کننده رشد و عملکرد گیاهان زراعی است که حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد اراضی کشاورزی جهان را تحت تاثیر قرار می دهد. متوسط کاهش عملکرد سالیانه محصولات کشاورزی به واسطه خشکی در جهان حدود ۱۷ درصد است که تا بیش از ۷۰ درصد در سال می تواند افزایش یابد. در حال حاضر تقريبا ۷ درصد از جمعیت جهان در مناطقی که با کمبود آب مواجه اند، زندگی می کنند و این می تواند به ۶۷ درصد تا سال ۲۰۵۰ افزایش

یابد. کلزا همانند بسیاری از گیاهان زراعی از تنش ناشی از کمبود آب متاثر می شود، بطوری که هم در مرحله رشد رویشی و هم در مرحله رشد زایشی نسبت به تنش کم آبی حساس است اما بیشترین حساسیت را در مرحله رشد زایشی نشان می دهد. در مرحله رشد رویشی تنش بیشتر بر رشد سبزینه ای گیاه تاثیر می گذارد ولی بعد از این مرحله تنش خشکی بر روی سه مرحله مهم از رشد زایشی یعنی، پیدایش و تشکیل گل، گرده افشانی و لقاح و تشکیل دانه اثرات شدیدی می گذارد. تنش در مرحله پیدایش و تشکیل گل از میزان ظهور سلول های بنیادی گل جلوگیری می کند تنش در مرحله گرده افشانی و لقاح، تعداد دانه ها را به علت پسابیدگی دانه های گرده کاهش می دهد. تنش خشکی رشد دانه های گرده و رشد لوله گرده در خامه و بافت تخمدان و تخمک را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. همچنین پژمردگی کلاله مانع رشد لوله گرده می شود. اثر تنش در مرحله پرشدن دانه ها بسیار بارز است چون عملکرد بالقوه بستگی به وزن و تعداد دانه دارد که این امر مستلزم گرده افشانی کامل و تجمع مواد فتوسنتزی در دانه می باشد. تحقیقات نشان می دهد که کلزا اصولا در مراحل جوانه زنی، گلدهی و میوه دهی به خشکی حساس است. آبیاری در مراحل گلدهی و رشد خورجین ها باعث افزایش تعداد خورجین در متر مربع می شود.

آل بارک (۲۰۰۶) کاهش معنی داری را تحت تاثیر تنش رطوبتی بر خصوصیات رشدی، عملکرد دانه و عملکرد روغن کلزا گزارش کرد و اعلام داشت که با افزایش دور آبیاری از ۷ به ۱۴ و ۲۸ روز ارتفاع بوته، قطر ساقه، تعداد غلاف در بوته، تعداد دانه در غلاف، وزن دانه و عملکرد دانه کاهش معنی دار نشان دادند. در گزارشات محققان دیگر نیز کاهش ماده خشک کل، کاهش سطح برگ، تعداد دانه و اندازه آن، تعداد غلاف، وزن هزار دانه و در نهایت عملکرد دانه بواسطه کمبود آب ذکر گردیده است. بیشترین کاهش عملکرد دانه را زمانی که تنش آبی در مرحله گلدهی و مرحله نمو خورجین اتفاق افتاد، مشاهده کردند و اعلام داشتند که کاهش عملکرد دانه تحت تأثیر تنش های آبی در طی گلدهی و نمو خورجین تا حد زیادی به کاهش تعداد غلاف در گیاه و در طی پر شدن دانه به کاهش وزن دانه مرتبط است و تعداد غلاف در بوته در بین اجزاء عملکرد بیشترین حساسیت را به تنش آبی داشت.

 تنش غرقابی

 تنش غرقابی و خشکی دو عامل اصلی کاهش عملکرد کلزا محسوب می شوند که باتوجه به گستردگی کشت در مناطق مختلف کشور، احتمال وقوع هر دو نوع تنش در طول دوره رویش کلزا وجود دارد. مشاهده شده است که در برخی از سال ها، رشد و استقرار گیاهچه های جوان کلزای زمستانه در منطقه در ابتدای فصل (پاییز) در اثر بارش بیش از حد باران مختل شده و یا به کلی از بین می روند. تاثیر دوره های غرقابی 3 تا ۳۰ روزه بر میزان کاهش عملکرد کلزا، بسته به شرایط اقلیمی و مرحله رشدی گیاه، بسیار متفاوت است. بروز تنش غرقابی به مدت ۳ تا ۴ هفته، منجر به کاهش ارتفاع بوته، تعداد برگ های سبز، سطح برگ ها و وزن خشک کل گیاهچه های کلزای زمستانه شد. کمبود مواد غذایی و ظهور علائم سمیت برخی عناصر، عامل اصلی کاهش رشد گیاهان در خاک های غرقاب محسوب می شود. وقوع غرقایی دسترسی گیاه به یون ها را در محلول خاک کاهش داده و بویژه باعث کاهش دسترسی گیاه به نیتروژن، فسفر، کلسیم و پتاسیم در کلزا می شود. محلول پاشی گیاهچه های کلزا با یونیکونازول، باعث کاهش خسارت تنش غرقابی در آنها می شود. اولین تاثیر تنش غرقابی همانند تنش خشکی، ابتدا بر ریشه های گیاه ظاهر می شود. در خاک های غرقابی انتشار اکسیژن به سوی ریشه ها آن قدر کاهش می یاید که بافت های ریشه را در شرایط کمبود اکسیژن قرار می دهد. حساس ترین مرحله رشد گیاه کلزا به تنش غرقابی مرحله گیاهچه ای است.

تنش و عناصر غذایی

 تنش خشکی و شوری از طریق تأثیر بر قابلیت دسترسی، انتقال و توزیع عناصر معدنی در گیاهان کارآیی جذب عناصر معدنی را دچار اختلال می کنند. تنش خشکی عمومأ جذب نیتروژن، پتاسیم، منیزیم، سدیم و کلرید را افزایش و جذب آهن و فسفر را کاهش می دهد. عناصر غذایی نقش مهمی در مقاومت گیاه به تنش خشکی و شوری ایفاء می کنند. عناصر غذایی از قبیل نیتروژن، فسفر، منیزیم برای حفظ کارایی مصرف آب و پتاسیم برای کنترل تلفات آبی از گیاه دارای نقش های مهمی می باشند.

پتاسیم بعد از نیتروژن متحرک ترین عنصر غذایی در گیاه می باشد و از اندام های پیر به اندام های جوانتر منتقل می شود. در شرایط کمبود پتاسیم، حساسیت گیاهان به تنش های محیطی افزایش می یابد. در شرایط تنش، تولید رادیکال های فعال اکسیژن به شدت تحریک می شود. پتاسیم بالا نقش بازدارندگی در مقابل تولید رادیکال های فعال اکسیژن در طی فتوسنتز و اکسیده شدن NADPH دارد. گیاهان با ذخیره پتاسیم مطلوب آب کمتری را از دست می دهند، چون پتاسیم پتانسیل اسمزی را افزایش داده و نقش عمده ای در تنظیم روزنه ای برگ دارد. بنابراین تغذیه گیاه از نظر پتاسیم، بر از دست دادن آب طی تعرق تاثیر می گذارد.

تحت شرایط تنش سرما زمانی که غلظت پتاسیم در گیاه در دامنه ای از مصرف لوکس می باشد، گیاه بهتر عمل می کنند. نتایج بررسی های متعدد نشان داده است که مصرف مقادیر بالاتر پتاسیم تحت شرایط تنش رطوبتی افزایش و بهبود عملکرد دانه و ماده خشک را به دنبال داشته است.

استفاده از نیتروژن سبب می گردد تا گیاه مرحله رشد رویشی را با سرعت و قدرت بیشتر سپری نماید به طوری که پتانسیل بیشتری برای تحمل تنش ایجاد و مقداری از خسارت در زمان تنش خشکی را جبران می نماید.

با عنایت به محدودیت های خاکی چون فقر مواد آلی و معدنی، مصرف نامناسب و نامتعادل عناصر معدنی در اراضی مناطق گرم از یک طرف و برداشت متوالی محصولات بدون جایگزینی مناسب عناصر توجه به تغذیه مناسب بالاخص پتاسیم در شرایط تنش و عدم تنش در گلزا بسیار حائز اهمیت می باشد.

موفقیت در تولید کلزا نیازمند شناخت نیاز های رشدی و مستلزم رعایت اصول فنی در طول دوره رشد از آماده سازی بدسر کاست تا مرحله برداشت بوده که در زیر به آنها اشاره می شود.

جدیدترین‌ها

- ویژه -spot_img

جدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفاً نام خود را وارد کنید